Βλαστάρης Κων/νος
Παιδαγωγικό Τμήμα Προσχολικής Εκπαίδευσης, ΠΘ
kostasvb@yahoo.gr
Περίληψη
Η ανακοίνωση αφορά μια μελέτη περίπτωσης εκπαιδευτικής καινοτομίας στο Δημοτικό Σχολείο, αυτή της διδασκαλίας σκακιού, και διερευνά τα πιθανά οφέλη που προκύπτουν για τους μαθητές. Η διδασκαλία αξιοποιεί τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που έχει το σκάκι ως παιχνίδι τα οποία το καθιστούν ελκυστικό για τους μαθητές και αποτελεσματικό για τους εκπαιδευτικούς. H εκπαιδευτική προσέγγιση αξιοποιεί τη διεθνή βιβλιογραφία, σε ότι αφορά το θεωρητικό πλαίσιο της και αποτελεί μια μελέτη περίπτωσης, σε ότι αφορά την υλοποίηση της εφαρμογής – με τη μέθοδο Project – σ’ ένα δημοτικό σχολείο. Το σκάκι θεωρείται ίσως το καλύτερο παιχνίδι για την καλλιέργεια της λογικής σκέψης. Επίσης, ενθαρρύνει την κοινωνική ένταξη, καλλιεργεί τη μαθηματική λογική, την κριτική σκέψη, προσδίδει υπευθυνότητα, προπονεί τη μνήμη και προωθεί την ευγενή άμιλλα. Η εκπαιδευτική εφαρμογή περιλαμβάνει τόσο τη γνωριμία με το σκάκι και την εκμάθηση των κανόνων του παιχνιδιού όσο και τη διαθεματική του προσέγγιση στους τομείς της λογοτεχνίας, των μαθηματικών, της ιστορίας της και της τέχνης και την κοινωνική του διάσταση. Μια σημαντική ιδιαιτερότητα της είναι το ότι αξιοποιεί το σκάκι ως παιδαγωγικό μέσο για την επίλυση διαφορών μεταξύ των μαθητών. Το σκάκι, δεν είναι πανάκεια μπορεί όμως να αποτελέσει μια καινοτομία με σημαντικά εκπαιδευτικά οφέλη για τους μαθητές κι ένα σημαντικό εργαλείο για τους εκπαιδευτικούς.
Λέξεις-κλειδιά: σκάκι, παιχνίδι, παιδαγωγική, διαθεματικότητα, κοινωνία
1. Εισαγωγή
Το πνευματικό άθλημα του σκακιού και τα όποια οφέλη προκύπτουν από την αξιοποίηση της εφαρμογής του, ιδιαίτερα στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση είναι ένα αρκετά επίκαιρο εκπαιδευτικό ζήτημα. Μόνο τυχαίο δεν είναι ότι την τελευταία δεκαετία πληθαίνουν οι εφαρμογές του στα σχολεία σε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο όπως και οι έρευνες σχετικά με την αποτελεσματικότητα του. Ανάλογη είναι η τάση και στη χώρα μας με τα όποια προβλήματα αντιμετωπίζει η εφαρμογή της διδασκαλίας στο Δημοτικό Σχολείο.
Η είσοδος του σκακιού που είναι ένα παιχνίδι στρατηγικής, συνοδεύεται από ένα σημαντικό στρατηγικό – τι σύμπτωση – πλεονέκτημα, το οποίο διευκολύνει την αποδοχή του, τουλάχιστον από τους μαθητές: το σκάκι είναι παιχνίδι με ό,τι αυτό συνεπάγεται όσον αφορά την απήχηση και την επιρροή του στα παιδιά.
Με την απόφαση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου (Εuropean Parliament, 2011) το σκάκι αναγνωρίστηκε ως εργαλείο ανάπτυξης και διαπαιδαγώγησης των παιδιών. Στη συγκεκριμένη απόφαση αναφέρεται ότι το σκάκι είναι ένα προσιτό παιχνίδι για παιδιά από κάθε κοινωνική ομάδα και μπορεί να βοηθήσει την κοινωνική συνοχή και να συμβάλλει σε πολιτικούς στόχους όπως η κοινωνική ένταξη, η μείωση των ποσοστών εγκληματικότητας και η καταπολέμηση διαφόρων εθισμών. Επίσης, αναφέρεται ότι το σκάκι μπορεί να βελτιώσει τη συγκέντρωση των παιδιών, την υπομονή και την επιμονή τους, να αναπτύξει την αίσθηση της δημιουργικότητας, της διαίσθησης και της μνήμης, να καλλιεργήσει δεξιότητες ανάλυσης και λήψης αποφάσεων, να κινητοποιήσει την αποφασιστικότητα και την ευγενή άμιλλα και γενικότερα να αποτελέσει ένα σημαντικό εκπαιδευτικό εργαλείο (FIDE, 2013).
Ήδη πολλές ευρωπαϊκές χώρες έχουν εντάξει με διάφορους τρόπους το σκάκι στη σχολική ζωή. Στη Γερμανία σήμερα το σκάκι διδάσκεται σε χιλιάδες δημόσια σχολεία, στην Αγγλία υπάρχει ειδικός φορέας για το σκάκι στη βασική εκπαίδευση. Στις χώρες της Ανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης η ένταξη του σκακιού στα σχολεία είχε πολύ σημαντικά αποτελέσματα. Σε παγκόσμιο επίπεδο περισσότερες από 30 χώρες, όπως η Ρωσία, η Ισπανία, η Βουλγαρία, η Ισλανδία, η Βενεζουέλα και ο Καναδάς έχουν εντάξει το σκάκι στο σχολικό πρόγραμμα. Στις Η.Π.Α. γίνονται επίσης σημαντικές προσπάθειες για τη διάδοση του σκακιού στα σχολεία. Η γειτονική Τουρκία ενέταξε το σκάκι στο εκπαιδευτικό της πρόγραμμα με την πρόσληψη 12.000 προπονητών στα δημοτικά σχολεία (Καίσαρης, 2014: 12).
Στη χώρα μας το σκάκι εισήχθη στο πρόγραμμα του Δημοτικού Σχολείου με εγκύκλιο του Υπουργείου Παιδείας και θέμα: « Ένταξη του σκακιού στο υποχρεωτικό πρόγραμμα του Δημοτικού Σχολείου» (ΥΠΕΠΘ, 2014). Η εγκύκλιος, όπως αναφέρει, έλαβε υπόψη το απόσπασμα Πρακτικού 16/17-03-2014 του Ι.Ε.Π, που αφορά προτάσεις για την ένταξη του σκακιού στο υποχρεωτικό πρόγραμμα του Δημοτικού Σχολείου. Ήδη, όμως, από το 2013 είχε εφαρμοστεί πιλοτικά στη χώρα μας το πρόγραμμα «Σκάκι στα Σχολεία», όταν το «Kasparov Chess Foundation Europe» συνεργάστηκε -για την υλοποίηση του- με την Ένωση Σκακιστών Θεσσαλονίκης και με την υποστήριξη του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, 2015). Γενικά, το σκάκι ως «ακαδημαϊκή πειθαρχία» αναφέρεται ως ένας θετικός παράγοντας για την προσωπική ανάπτυξη των μαθητών (Mirzakhanyan, 2017: 42). Πολλές έρευνες υποστηρίζουν ότι με το σκάκι οι μαθητές μπορούν να έχουν οφέλη στην επίλυση μαθηματικών ασκήσεων, στη γλώσσα, στην απόκτηση κοινωνικών και γνωστικών δεξιότητων, στη μνήμη, στην αυτοσυγκέντρωση, στην κοινωνικοποίηση, στη συμπεριφορά (Frank, 1974, Dullea, 1982, Palm 1990, Van Zyl, 1991, Ferguson, 1994, Ferguson, 2000, Ferreira, et al., 2008, Sundberg, 2011, Kazemi et al., 2011, Barrett , et al., 2011, Jerrim, 2013, Aghuzumtsyan & Poghosyan, 2014, Nicotera et al., 2014, Moreno, 2014, Trinchero et al., 2014, Zielinska, 2014, όπ. αναφ. στο Γιουβαντσιούδης, 2014). Ιδιαίτερα θετική καταδεικνύεται η επίδραση του σκακιού στα μαθηματικά και, γενικότερα, η αλληλεπίδραση μεταξύ σκακιού και μαθηματικών (Rosholm, et al. 2017). Παρατηρείται μάλιστα, ότι η επίδραση είναι μεγαλύτερη όταν οι μαθητές που θεωρούν το μάθημα ανιαρό ή δεν είναι χαρούμενοι. Η παιγνιώδης προσέγγιση, η διαδικασία της πρόβλεψης στην εξέλιξη της παρτίδας, και το αγωνιστικό στοιχείο αποτελούν κίνητρα για συμμετοχή και απόκτηση γνώσης (Barsky, 2014d: 7).
Ωστόσο, υπάρχει και ο αντίλογος: η κριτική έρευνα των Gobet και Campitelli (Gobet & Campitelli, 2006: 25) υποστηρίζει ότι υπάρχει ένα χάσμα μεταξύ των έντονων ισχυρισμών που συχνά συναντώνται στη σκακιστική βιβλιογραφία και των μάλλον ασαφών ευρημάτων των μελετών. Σύμφωνα με την έρευνα τα υπάρχοντα στοιχεία δείχνουν ότι οι πιθανές επιδράσεις της προαιρετικής διδασκαλίας σκακιού εξακολουθούν να μην είναι δεδομένες, η υποχρεωτική διδασκαλία δεν συνιστάται, καθώς φαίνεται να οδηγεί σε προβλήματα κινητοποίησης και, επίσης, ενώ η εκπαίδευση σκακιού μπορεί να είναι επωφελής στην αρχή, τα οφέλη φαίνεται να μειώνονται καθώς βελτιώνεται η ικανότητα στο σκάκι, λόγω της απαιτούμενης πρακτικής και της εξειδίκευσης της γνώσης που αποκτά ο παίκτης. Μάλιστα, προτάσσει την ανάγκη για περαιτέρω έρευνα. Ακόμη όμως κι αυτή η έρευνα, στα συμπεράσματά της, αναγνωρίζει τα «κέρδη χαμηλού επιπέδου» για την κοινωνία μας (De Groot, όπ. αναφ. στο Gobet, et al, 2006: 25) και αναφέρει ότι θα ήταν κρίμα να μην εκμεταλλευτούμε αυτή την ευκαιρία που προσφέρει το σκάκι.
Στον αντίλογο προστίθεται και η πίεση για το αποτέλεσμα στους αγώνες με την οποία επιφορτίζονται τα παιδιά και η ανταγωνιστική διάθεση που συμβαδίζει με τις σύγχρονες κοινωνικές τάσεις (Κουρκουνάκης,1993: 73). Βέβαια, αυτό είναι ένα ζήτημα στο οποίο καθοριστικό ρόλο έχουν οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί.
Γενικότερα, η επιστημονική έρευνα ως τώρα μας παρέχει στοιχεία που καταδεικνύουν ότι η αξιοποίηση του σκακιού στην εκπαίδευση έχει θετικές γνωστικές και εκπαιδευτικές επιδράσεις στους μαθητές της σχολικής ηλικίας (Bart, 2014). Ωστόσο, η κριτική θέση των Gobet και Campitelli (2006) πρέπει να εξεταστεί με περαιτέρω πειραματική έρευνα ώστε να καθοριστεί σε ποιο βαθμό η εκπαίδευση με το σκάκι έχει ισχυρά γνωστικά και εκπαιδευτικά αποτελέσματα.
2. Στοιχεία της εφαρμογής
Η εφαρμογή υλοποιήθηκε στο 2ο Δημοτικό Σχολείο Καβάλας που εδράζεται σε μια συνοικία της πόλης, η οποία τα τελευταία έτη αντιμετωπίζει έντονα οικονομικά και κατ’ επέκταση κοινωνικά προβλήματα. Το Σχολείο διαθέτει μια σημαντική σκακιστική παράδοση που αλληλοεπιδρά και συνδυάζεται με τη γενικότερη έντονη σκακιστική κουλτούρα της πόλης της Καβάλας. Από το 2008 λειτουργεί Τμήμα Σκακιού αδιάλειπτα ως μια εξωδιδακτική δραστηριότητα σε συνεργασία με τον Σκακιστικό Όμιλο Καβάλας (στον οποίο προεδρεύει επί σειρά ετών ο Αντιπρόεδρος της Ελληνικής Σκακιστικής Ομοσπονδίας, Βασίλης Θεοδωρίδης) και τον Σύλλογο Γονέων και Κηδεμόνων του Σχολείου. Στο συγκεκριμένο τμήμα παρακολούθησε μαθήματα η -μαθήτρια τότε και μετέπειτα πρωταθλήτρια κόσμου- Τσολακίδου Σταυρούλα αλλά και η Μιχαηλίδου Μάγδα, που αργότερα κατέκτησε τη δεύτερη θέση στα νεανικά πρωταθλήματα Ελλάδας. Πέραν όμως των δράσεων που αφορούν το αγωνιστικό σκάκι το Σχολείο συνεργαζόμενο με τον Σκακιστικό Όμιλο Καβάλας υλοποίησε δράσεις όπως προβολή ταινιών, διαγωνισμούς ζωγραφικής κλπ. Το Σχολείο, επίσης, συμμετείχε στο προαναφερόμενο πρόγραμμα «Σκάκι στα Σχολεία».
H συγκεκριμένη εφαρμογή υλοποιήθηκε, ως ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα σχολικών δραστηριοτήτων, το σχολικό έτος 2015-16 στις τάξεις Γ΄ και Δ΄ του 2ου Δημοτικού Σχολείου Καβάλας στο πλαίσιο της Ευέλικτης Ζώνης και είχε διάρκεια επτά (7) μήνες. Συμμετείχαν εξήντα (60) μαθητές. Η εφαρμογή αξιοποίησε τα χαρακτηριστικά του σκακιού ως παιχνίδι με την αντίστοιχη σημασία του για την μάθηση (Brock, 2016: 76) και την παιδαγωγική του παιχνιδιού με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τη μάθηση (Κωνσταντινόπουλος, 2007: 137). Έτσι αξιοποιούνται στη διαδικασία, ιδιαίτερα, η ελευθερία, η συμμετοχή, η δημιουργική χαρά, αλλά και η αφοσίωση και η συγκέντρωση των παιδιών στο παιχνίδι.
3. Στόχοι-επιδιώξεις
Οι εγκύκλιοι δίνουν βάση στη μορφωτική πολιτιστική και κοινωνική αξία του σκακιού, στην προώθηση της ομαδοσυνεργατικής διδασκαλίας και μάθησης και στη διαθεματική προσέγγιση της γνώσης. Με βάση τα παραπάνω, επιχειρείται η σύνδεση της γνώσης και της μάθησης με τη βιωματική διδασκαλία και το παιχνίδι. Τα οφέλη αναμένονται να είναι θετικά για τους μαθητές, τους εκπαιδευτικούς, για το ρόλο του Σχολείου και την τοπική κοινωνία.
Η από κοινού επιλογή του θέματος αυτόματα υποδηλώνει ένα κοινό σκοπό προς επίτευξη, που συνήθως αφορά την ευαισθητοποίηση όχι μόνο των μελών αλλά και των πολιτών. Ο κοινός αυτός σκοπός αναλύεται σε παράλληλους επιμέρους στόχους που τον συνοδεύουν στην εφαρμογή της μεθόδου. Οι στόχοι εντάσσονται στην πολύπλευρη διαθεματική προσέγγιση του αντικειμένου και στην καλλιέργεια πολλαπλών δεξιοτήτων
των μαθητών και καλούνται να καλύψουν τον γνωστικό, τον συναισθηματικό και τον ψυχοκινητικό τομέα.
3.1 Γνωστικοί στόχοι
Επιδιώκεται να γνωρίσουν οι μαθητές την ιστορία του σκακιού, το σκάκι ως άθλημα, τους κανονισμούς του παιχνιδιού, το σκάκι στη λογοτεχνία και τη ζωγραφική, το σκάκι στην πόλη μας, να καλλιεργήσουν τον προφορικό και γραπτό λόγο.
3.2 Ψυχοκινητικοί στόχοι
Στους ψυχοκινητικούς στόχους περιλαμβάνονται: η καλλιέργεια των δεξιοτήτων της κριτικής σκέψης, της μαθηματικής σκέψης, της επικοινωνίας, της συζήτησης, της συνεργασίας, της εικαστικής έκφρασης, η ενίσχυση της συγκέντρωσης και της παρατηρητικότητας των παιδιών, η ένταξη στη μαθητική κοινότητα των σκακιστών, η δημιουργία συνεργατικού και ομαδικού πνεύματος ανάμεσα στα παιδιά μιας τάξης ή ολόκληρου του σχολείου ή και ανάμεσα σε σχολεία.
3.3 Συναισθηματικοί στόχοι
Ο συναισθηματικός τομέας αποτελεί ένα πολύ σημαντικό πεδίο της στοχοθεσίας και ζητούμενα είναι: η ευγενής άμιλλα, η χαρά του παιχνιδιού και της δημιουργίας, η αγάπη για μάθηση, η αυτοπεποίθηση, η διάθεση για συνεργασία.
4. Μεθοδολογία της διδασκαλίας
Η μέθοδος project επιλέχθηκε ως μέθοδος διδασκαλίας καθώς προσφέρεται για τη διαθεματική προσέγγιση, τη βιωματική μάθηση και την υλοποίηση συνεργασιών. Στο πλαίσιο της διαθεματικής προσέγγισης του θέματος γίνεται σύνδεση με το μάθημα της Γλώσσας, των Μαθηματικών, της Φυσικής Αγωγής, της Μουσικής, των Εικαστικών, της Θεατρικής Αγωγής, των Τεχνολογιών Πληροφορίας και Επικοινωνίας και των Αγγλικών. Η μέθοδος αυτή καθιστά το σχολείο ανοιχτό σε συνεργασίες (Frey, 1986: 9, Ματσαγγούρας, 2000: 8, Kilpatrick, 2018: 18) και γενικότερα προωθεί τις συνεργασίες εκπαιδευτικών, μαθητών γονέων και άλλων φορέων. Η εφαρμογή περιλάμβανε ένα ευρύ κοινωνικό πλαίσιο δράσης: συνεργασία με τον Σκακιστικό Όμιλο Καβάλας, τον Σύλλογο Γονέων και Κηδεμόνων, τον Δήμο Καβάλας και τον Κινηματογράφο «Απόλλων». Ο ρόλος των εκπαιδευτικών ήταν καθοδηγητικός και εμψυχωτικός ενώ το γενικότερο συντονισμό είχε ο Διευθυντής του Σχολείου.
Η μέθοδος αξιοποίησε το σκάκι ως παιχνίδι, το οποίο λειτουργεί ως πλαίσιο και μέσο εργασίας με το οποίο τα παιδιά μαθαίνουν καλύτερα (Ηart el al, 1997, όπ. αναφ. στο Κωνσταντακόπουλος, 2007: 157). Στον σχεδιασμό της εκπαιδευτικής εφαρμογής και των δραστηριοτήτων της αξιοποιήθηκε το πρότερο πρόγραμμα του Ίδρύματος Σταύρος Νιάρχος και ανάλογες εκπαιδευτικές προτάσεις (Γιουβαντσιούδης, 2014). Επίσης, έγινε ιδιαίτερη προσπάθεια ώστε να επεκταθούν οι εκπαιδευτικές δράσεις σε τομείς που έδιναν έμφαση στη διαθεματική προσέγγιση του θέματος, αξιοποιώντας την «προνομιακή του σχέση» με άλλα μαθήματα με τη λογοτεχνία, τον κινηματογράφο κι άλλες τέχνες (Αντωνιάδης, 2013: 12). Εξάλλου, το σκάκι είναι άθλημα, τέχνη και επιστήμη (Κασπάροβ, 2008: 30).
5. Διδακτικό υλικό (μορφή, περιεχόμενο, διδακτική χρήση)
Το διδακτικό υλικό που αξιοποιήθηκε για τις δραστηριότητες της εφαρμογής ήταν σκακιέρες, βιβλία και διαδικτυακές εφαρμογές. Αναλυτικά, χρησιμοποιήθηκαν δεκαπέντε
(15) επιτραπέζιες σκακιέρες και μία (1) σκακιέρα τοίχου για την εκμάθηση των κανόνων και την πρακτική εξάσκηση των μαθητών. Αξιοποιήθηκαν, επίσης, η κινηματογραφική ταινία «Searching for Bobby Fisher» (1993) του Steven Zaillian (κείμενο και σκηνοθεσία) η οποία εστιάζει στην ανθρωπιστική διάσταση της εκπαίδευσης και η τηλεοπτική ταινία «Knights of South Bronx» (2005), σε σκηνοθεσία του Allen Hughes και κείμενο του Jamal Joseph, η οποία εστιάζει στο σχολικό σκάκι και την κοινωνική του διάσταση. Οι ταινίες αξιοποιήθηκαν στο πλαίσιο της διαθεματικής προσέγγισης του θέματος.
Επίσης, αξιοποιήθηκε μια σειρά βιβλίων για την εκμάθηση της ιστορίας του σκακιού, των κανόνων του και την εξάσκηση των μαθητών: «Σκάκι για αρχάριους και όχι μόνο» (Κουρκουνάκης, 2005), «Σκάκι και Φαντασία» (Γιουβαντσιούδης & Μουσιάδου, 2004), «Η βίβλος του σκακιστή» (Eade James, 2005) «Σκάκι. Από τις πρώτες κινήσεις μέχρι το ματ (Daniel, 2004), «Μαθαίνοντας σκάκι» (Sibbing & Wilgerden, 2015), «Ο Ζατρίκης στο σκακιστικό δάσος. Βιβλίο Μαθητή Α΄» ( Barsky & Kasatkina, 2014a ), «Ο Ζατρίκης στο σκακιστικό δάσος. Βιβλίο Μαθητή Β΄»( Barsky & Kasatkina, 2014b), «Ο Ζατρίκης στο σκακιστικό δάσος. Βιβλίο Δασκάλου» (Barsky & Kasatkina, 2014d) και «Winning chess puzzles for kids» (Coakley, 2004). Όλα τα βιβλία τοποθετήθηκαν στη Βιβλιοθήκη του Σχολείου και ήταν προσβάσιμα στους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς. Ακόμη, αξιοποιήθηκε η ηλεκτρονική εφαρμογή «Cheesy chess», που διατίθεται στο διαδίκτυο για δωρεάν εγκατάσταση και ενδείκνυται για την εκμάθηση των βασικών κινήσεων του παιχνιδιού. Η εφαρμογή απευθύνεται σε μικρά παιδιά, έχει παιγνιώδη χαρακτήρα, είναι στην αγγλική γλώσσα, συνοδεύεται από μουσική και τραγούδι και προσεγγίζεται στο πλαίσιο των αντίστοιχων μαθημάτων.
6. Παρουσίαση των δραστηριοτήτων
Η επιλογή του θέματος και ο σχεδιασμός της υλοποίησης έγιναν σε συνεργασία του εκπαιδευτικού με τους μαθητές με καταιγισμό ιδεών και συζήτηση όπου ανταλλάχθηκαν προτάσεις και ιδέες για το σχεδιασμό και τις δράσεις της εφαρμογής,
Με συζήτηση και παιχνίδι αποτιμήθηκε η πρότερη γνώση των μαθητών. Ακολούθησε η συγκρότηση ομάδων ανάλογα με τα ενδιαφέροντα των μαθητών: «Συγγραφείς», «Κινηματογραφιστές», Ηθοποιοί», «Ζωγράφοι», «Αθλητές», «Διοργανωτές». Οι μαθητές που είχαν περισσότερες γνώσεις ήταν διασπαρμένοι σ’ όλες τις ομάδες αλλά αποτέλεσαν την άτυπη ομάδα της «αλληλοβοήθειας». Η εμπειρία αυτής της ομάδας ήταν πολύτιμη για την εξέλιξη της εφαρμογής καθώς τα μέλη της έδιναν χρήσιμες πληροφορίες και βοηθούσαν τους «αρχάριους» κυρίως σε θέματα που αφορούσαν το «αγωνιστικό» σκάκι. Οι ομάδες λειτουργούσαν χωρίς «στεγανά» και μάλιστα η διαρκής συνεργασία και αλληλεπίδραση ήταν μια κύρια στόχευση της εφαρμογής. Η υλοποίηση των δραστηριοτήτων ακολούθησε την εξής πορεία:
1ο στάδιο: Ενημέρωση – έρευνα.
Πραγματοποιήθηκε έρευνα σε ιστοσελίδες και σε βιβλία της Βιβλιοθήκης του Σχολείου με θέμα το σκάκι. Οι μαθητές γνώρισαν την ιστορία του σκακιού, τo «παραπλήσιο» παιχνίδι ζατρίκιο, διάβασαν παραμυθένιες ιστορίες και παραμύθια της ανατολής για το σκάκι και για μεγάλους πρωταθλητές του αθλήματος.
2ο στάδιο: Δράση.
«Μαθαίνω τους κανόνες του παιχνιδιού και τις κινήσεις πιονιών και κομματιών»: με αυτή τη δράση ξεκίνησε η γνωριμία με τη σκακιέρα, τα κομμάτια και τα πιόνια. Οι μαθητές/τριες έμαθαν την αρχική θέση των πιονιών, την αξία και τις κινήσεις τους. Οι μικρότεροι μαθητές αξιοποίησαν την διαδικτυακή δωρεάν εφαρμογή «Chessy Chess» για να
μάθουν πως κινούνται τα κομμάτια και τα πιόνια ενώ οι μεγαλύτεροι αξιοποίησαν βιβλία που προαναφέρονται και χρησιμοποιήθηκαν ως εκπαιδευτικό υλικό για την εκμάθηση των κανόνων του παιχνιδιού.
«Θεατρικά παιχνίδια ρόλων»: οι μαθητές πάνω σε επιδαπέδια σκακιέρα υποδύονταν βασιλιάδες, βασίλισσες, αξιωματικούς, πύργους κλπ. Επίσης, έπαιζαν «ζωντανές» παρτίδες σκάκι χρησιμοποιώντας τα σώματα τους στη θέση κομματιών και πιονιών.
«Προβολή ταινιών στον κινηματογράφο της πόλης»: Διοργανώθηκε η προβολή δύο ταινιών («Searching for Bobby Fisher» και «Knights of South Bronx»). Οι προβολές διοργανώθηκαν σε συνεργασία με τον Σκακιστικό Όμιλο Καβάλας και τον Κινηματογράφο «Απόλλων». Οι προβολές ήταν ανοιχτές -με ελεύθερη είσοδο- στο κοινό της πόλης. Το περιεχόμενο των ταινιών συζητήθηκε πριν και μετά την προβολή τους με τους μαθητές.
«Δημιουργούμε τη δική μας ταινία». Οι μαθητές δημιούργησαν το δικό τους «σκακιστικό σενάριο» και τη δική τους ταινία μικρού μήκους με τίτλο «Μια ζωή γεμάτη σκάκι» με πρωταγωνιστές μαθητές κι έναν βετεράνο σκακιστή.
«Οργάνωση Εσωτερικού Πρωταθλήματος στο Σχολείο»: η δράση υλοποιήθηκε σε συνεργασία με τον Σκακιστικό Όμιλο και οι μαθητές ανέλαβαν την οργάνωση και τη διεξαγωγή των αγώνων: προκήρυξη, κληρώσεις, διαιτησία, ανακοίνωση των αποτελεσμάτων.
«Συμμετοχή στο πανελλήνιο σχολικό πρωτάθλημα»: δημιουργήθηκαν δύο ομάδες –εξαμελείς, με τέσσερις βασικούς παίκτες και δυο αναπληρωματικούς- και πήραν μέρος στους αγώνες, πετυχαίνοντας σημαντικές διακρίσεις.
«Σκάκι δια μέσου του διαδικτύου»: οι μαθητές έπαιξαν σκάκι με το 5ο Δημοτικό Σχολείο των Χανίων, διαμέσου διαδικτυακής εφαρμογής-πλατφόρμας (η οποία διατίθεται δωρεάν). Αρχικά συνδέθηκαν με εφαρμογή «videoconference», παρουσίασαν τον εαυτό τους και τα ενδιαφέροντα τους, γνωρίστηκαν μεταξύ τους και στη συνέχεια έπαιξαν σκάκι διαδικτυακά.
«Η Γωνιά του Σκακιού και της Σκέψης»: Σε συνεργασία με Καθηγητές Εικαστικών δημιουργήθηκε η «Γωνιά του Σκακιού» μπροστά στη Σχολική Βιβλιοθήκη που περιελάμβανε τραπέζια και καρέκλες που ζωγραφιστήκαν με σκακιστικά θέματα. Η συγκεκριμένη γωνιά αξιοποιήθηκε και για την επίλυση διαφορών μεταξύ των μαθητών και την εξομάλυνση των σχέσεων τους. Οι μαθητές τηρώντας το τελετουργικό μιας παρτίδας έκαναν χειραψία και ξεκινούσαν το παιχνίδι. Στο τέλος της παρτίδας και πάλι αντάλλασαν συγχαρητήρια.
«Διαγωνισμός και έκθεση ζωγραφικής»: Πραγματοποιήθηκε διαγωνισμός ζωγραφικής με θέμα το σκάκι. Τα έργα των μαθητών παρουσιάστηκαν σε έκθεση ζωγραφικής στο χώρο του Σχολείου. Όλοι οι συμμετέχοντες βραβεύτηκαν με επαίνους και δέκα ζωγραφιές των παιδιών επιλέχθηκαν και τοποθετήθηκαν σε κάδρα και αναρτήθηκαν ώστε να κοσμούν μόνιμα στους διαδρόμους του Σχολείου.
«Σκακιστικό τετράδιο – σκακιστικές ιστορίες»: Σ’ ένα τετράδιο με φύλλα που έχουν χώρο για ζωγραφική και κείμενο τα παιδιά έφτιαξαν και συμπλήρωσαν ακροστιχίδες και έγραψαν τις δικές τους εικονογραφημένες σκακιστικές ιστορίες με ήρωες πύργους, ίππους κλπ.
«Αγώνες επίδειξης (σιμουλτανέ)»: σε συνεργασία με τον Σκακιστικό Όμιλο υλοποιήθηκαν αγώνες επίδειξης στο χώρο του Σχολείου με καταξιωμένους σκακιστές όπως την πρωταθλήτρια Ελλάδας Άννα Μαρία Μπότσαρη, τον βετεράνο σκακιστή του Σ.Ο.Κ. Καβάλας Αυτσόγλου Γιάννη και τον σκακιστή Πέτρο Τζήμα.
3ο στάδιο: Ταξινόμηση– Συμπεράσματα
Συγκεντρώθηκε το υλικό από όλες τις δραστηριότητες. Ακολούθησε συζήτηση όπου οι μαθητές μίλησαν για τις εντυπώσεις τους και αξιολόγησαν τις δραστηριότητες. Το υλικό ταξινομήθηκε και αξιοποιήθηκε στη συνέχεια στις δράσεις διάδοσης από την Ιστοσελίδα του Σχολείου και από τον έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο.
7. Παρουσίαση – Περάτωση Πραγματοποιήθηκε ημερίδα και ανοιχτή συζήτηση με τίτλο «Σκάκι και Σχολείο – Σκάκι και Κοινωνία» σε κεντρικό χώρο παρουσιάσεων του Δήμου Καβάλας. Η ημερίδα περιελάβανε τις εξής παρουσιάσεις: 1. «Η επιμόρφωση εκπαιδευτικών στο σκάκι», Βασίλης Θεοδωρίδης (Αντιπρόεδρος Ελληνικής Σκακιστικής Ομοσπονδίας). 2. «Το σκάκι στα καινοτόμα προγράμματα», Κωνσταντίνος Βλαστάρης (Διευθυντής του 2ου Δημοτικού σχολείου Καβάλας). 3. «Εκμάθηση σκάκι και παιδαγωγική», Ηλίας Κουρκουνάκης (προπονητής σκάκι και συγγραφέας). 4. «Σκάκι και Λογοτεχνία», Γιάννης Αντωνιάδης (συγγραφέας, υπεύθυνος της ελληνικής έκδοσης «Ο Ζατρίκης στο Σκακιστικό Δάσος», βασικός συνεργάτης του προγράμματος «Σκάκι και Σχολείο» του Ιδρύματος «Kasparov»). 5. Προβολή της ταινίας μικρού μήκους «Μια ζωή γεμάτη σκάκι» που δημιουργήθηκε από τους μαθητές. Στο τέλος της εφαρμογής πραγματοποιήθηκε η γιορτή του προγράμματος στο Σχολείο, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων λήξης του σχολικού έτους που περιλάμβανε αγώνα επίδειξης και εσωτερικό πρωτάθλημα σκάκι, έκθεση ζωγραφικής και προβολή της ταινίας (των μαθητών) «Μια ζωή γεμάτη σκάκι».
8. Αξιολόγηση
Η αξιολόγηση της εφαρμογής και των δραστηριοτήτων της έγινε με παρατήρηση, συζήτηση και παιχνίδι. Καταγράφηκε η αυξημένη αυτοπεποίθηση των μαθητών και η ενισχυμένη αυτοεκτίμηση τους μετά την ολοκλήρωση των δραστηριοτήτων. Ιδιαίτερα παρατηρήθηκε ότι το σκάκι έδωσε ευκαιρίες σε μαθητές που δυσκολευόταν στα υπόλοιπα μαθήματα ή δεν έδειχναν ενδιαφέρον, καθώς και σε μαθητές από ευάλωτες κοινωνικά ομάδες. Σημαντική ήταν η συμβολή της εφαρμογής στον τομέα της κοινωνικής διάστασης καθώς συνέβαλε στο να ενταχθούν οι μαθητές στην ομάδα των σκακιστών και να έρθουν σε επικοινωνία με σκακιστές άλλων σχολείων. Σημειώθηκε, επίσης, η μεγάλη διάθεση για συμμετοχή, για συνεργασία, για δημιουργικότητα και απόκτηση γνώσεων. Διαπιστώθηκε ότι οι παιγνιώδεις δραστηριότητες της εφαρμογής -και το ίδιο το σκάκι ως παιχνίδι- αποτέλεσαν αυξημένο κίνητρο συμμετοχής ενώ παράλληλα κατά μεγάλη πιθανότητα σ’ αυτό συνετέλεσε το ότι το θέμα ήταν επιλογή των ίδιων των μαθητών. Επίσης, το σκάκι ως παιχνίδι συνέβαλε ώστε οι μαθητές να επιλύουν τις διαφορές τους και να βελτιώνουν τις μεταξύ τους σχέσεις. Η εφαρμογή συνεισέφερε επίσης στην ανάδειξη του ρόλου του Σχολείου τουλάχιστον στο επίπεδο της τοπικής κοινωνίας.
Στα αρνητικά στοιχεία της εφαρμογής καταγράφηκε το άγχος και η αποθάρρυνση μικρής μερίδας μαθητών όταν σε αγωνιστικό επίπεδο δεν πετύχαιναν το επιθυμητό αποτέλεσμα, γεγονός στο οποίο πιθανώς συμβάλλουν και παράγοντες του περιβάλλοντος των μαθητών. Παρατηρήθηκε ακόμη ότι οι μαθητές που προσέγγισαν το σκάκι καλλιτεχνικά και ασχολήθηκαν περισσότερο με δράσεις διαθεματικής προσέγγισης δεν ανήκαν στην προηγούμενη ομάδα. Αυτή η διαπίστωση, αποτελεί -σε ικανοποιητικό βαθμό- την
απάντηση για την αντιμετώπιση των προαναφερόμενων αρνητικών επιπτώσεων της εφαρμογής.
9. Συμπεράσματα
Το σκάκι ως εκπαιδευτικό εργαλείο μπορεί να αποτελέσει μια καινοτομία με σημαντικά εκπαιδευτικά οφέλη για τον μαθητή τον εκπαιδευτικό, το σχολείο και την κοινωνία. Η Wendi Fischer, (The Guardian, 2011) ως εκτελεστική διευθύντρια του «Αμερικανικού Ιδρύματος για το Σκάκι» υποστηρίζει ότι «με την ενσωμάτωση του σκακιού ως μέρος του προγράμματος σπουδών ουσιαστικά ενσωματώνεται ένα παιχνίδι και έτσι ακριβώς το εκλαμβάνουν και τα παιδιά. Αυτό, με τη σειρά του, αποτελεί έναν πολύ καλό τρόπο ώστε τα μικρά παιδιά να μπορούν -ενώ είναι επικεντρωμένα στη διασκέδαση- να αποκτούν γνώσεις παίζοντας, εξερευνώντας και διασκεδάζοντας». Ο Γιάννης Αντωνιάδης, Πρόεδρος της Ένωσης Σκακιστών Θεσσαλονίκης, κατά τον απολογισμό του εκπαιδευτικού προγράμματος «Σκάκι στα Σχολεία» ανέφερε (Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, 2015): «Ο κοινός μας στόχος και ο λόγος που μαθαίνουμε σκάκι στα παιδιά δεν είναι για να γίνουν σκακιστές, αθλητές δηλαδή. Κάποια, που έχουν τις ιδιαίτερες δεξιότητες που απαιτείται, θα γίνουν. Στόχος μας είναι να μάθουν τα παιδιά να σκέφτονται, να μάθουν να κάνουν σχέδια και στρατηγικές, να μάθουν να λύνουν προβλήματα. Και ο καλύτερος τρόπος για να γίνει αυτό είναι μέσα από το παιχνίδι. Τα παιδιά μαθαίνουν, παίζοντας σκάκι».
Το σκάκι συνεπώς είναι πανάκεια; Όχι. Ίσως απλώς είναι… «το μάθημα που μας λείπει» όπως αναφέρει ο δημοσιογράφος Π. Παλαιολόγου στην εφημερίδα το «Ελεύθερο Βήμα» το 1964 (Σιαπέρας, 1990: 311):
Ένα μάθημα υπομονής σκέψεως, συγκεντρώσεως, προσοχής. Ούτε παραγγελία να το είχαμε. Ότι ακριβώς λείπει από τον Έλληνα… Άρνησις της τσαπατσουλιάς και της προχειρότητας… Άρνησις της πονηριάς, της απάτης, της ζαριάς, του καταφερτζισμού, του κόλπου, της πλαγίας οδού, της τρικλοποδιάς, των κλειστών χαρτιών, της μηχανής που στήνουμε, της εξυπνάδας, με την έννοια που δίνουμε στη λέξη, της ικανότητας δηλαδή να παρακάμπτουμε τις πόρτες και να μπαίνουμε από τα παράθυρα… Τέτοια μια επινόηση και να μην την ανακηρύξουμε εθνικό παιγνίδι μας! Πόσο λίγο ξέρουμε τις ανάγκες μας!
Ξενόγλωσση βιβλιογραφία
Bart, W. M. (2014). On the effect of chess training on scholastic achievement. Frontiers in Psychology, 5, 762. http://doi.org/10.3389/fpsyg.2014.00762.
European Parliament (2012). Declaration of the European Parliament of 15 March 2012 on the introduction of the programme ‘Chess in School’ in the educational systems of the European Union. Ανακτήθηκε στις 22/04/2018 από http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P7-TA-2012-0097+0+DOC+XML+V0//EN.
Coakley, J. (2004). Winning Chess Puzzles for kids. Montreal: Chess n’ Math Association.
FIDE (2013). Chees in schools. Our global future. Ανακτήθηκε στις 22/04/2018 από http://cis.fide.com/en/chess-news/236-chess-in-schools-our-global-future.
Gobet, F. & Campitelli, G. (2006). Educational benefits of chess instruction: A critical review. In Redman T. (Ed.), Chess and Education: Selected essays from the Koltanowski conference (pp 124-143). Dallas: Chess Program at the University of Texas at Dallas.
Kilpatrick, W.H. (1929). The project method. The Use of the Purposeful Act in the Educative Process. New York City: Teachers College Columbia University.
Mirzakhanyan, R., Gevorgyan, S., Sargsyan, V. & Daveyan, H. (2017). Analysis of the Efficiency of Teaching Chess in Schools. Sociology Study, 7, 1, 36-42. Rosholm, M., Mikkelsen, M. B. & Gumede, K. (2017). Your move: The effect of chess on mathematics test scores. PLoS ONE, 12 (5). Ανακτήθηκε στις 22/04/2018 από https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0177257.
The Guardian (2011). Armenia makes chess compulsory in schools. Ανακτήθηκε στις 22/04/2018 από https://www.theguardian.com/world/2011/nov/15/armenia-chess-compulsory-schools.
Thompson, M. (2003). Does the play of chess playing lead to improve scholastic achievement? Issues In Educational Research, Vol 13. Ανακτήθηκε στις 22/04/2018 από http://iier.org.au/iier13/thompson.html.
Ελληνική βιβλιογραφία
Αντωνιάδης, Γ. (2013). Σκάκι και λογοτεχνία. Μια ανθολογία. Θεσσαλονίκη: Ιανός.
Barsky, V. & Abramov, S. (2014a). Ο Ζατρίκης στο σκακιστικό δάσος. Βιβλίο Μαθητή Α΄. Μτφ. Δρεπανιώτης Π. Θεσσαλονίκη: Ένωση Σκακιστών Θεσσαλονίκης.
Barsky, V. & Abramov, S. (2014b). Ο Ζατρίκης στο σκακιστικό δάσος. Βιβλίο Μαθητή Β΄. Μτφ. Δρεπανιώτης Π. Θεσσαλονίκη: Ένωση Σκακιστών Θεσσαλονίκης.
Barsky, V. & Abramov, S. (2014c). O Ζατρίκης στο σκακιστικό δάσος. Βιβλίο δασκάλου. Μτφ. Δρεπανιώτης Π. Θεσσαλονίκη: Ένωση Σκακιστών Θεσσαλονίκης.
Barsky, V. & Abramov, S. (2014d). O Ζατρίκης στο σκακιστικό δάσος. Βιβλίο δασκάλου. Μτφ. Δρεπανιώτης Π. Θεσσαλονίκη: Ένωση Σκακιστών Θεσσαλονίκης.
Brock, A. (2016). Όψη δεύτερη: Αξιοποιώντας το παιχνίδι. Οι εφαρμογές του στη μάθηση. Στο Brock A., Dodds S., Jarvis.P., Olusoga J., Σακελλαρίου Μ. (επιμ.) Η παιδαγωγική του παιχνιδιού στην προσχολική και σχολική εκπαίδευση. Αθήνα: Πεδίο. Γιουβαντσιούδης, Κ. & Μουσιάδου, Ε. (1999). Μια φορά κι έναν καιρό ήταν το σκάκι. Αθήνα: Κλειδάριθμος.
Γιουβαντσιούδης, Κ. & Μουσιάδου Ε. (2004). Σκάκι και φαντασία. Αθήνα: Κέδρος.
Γιουβαντσιούδης, Κ. (2014). Σκάκι. Ένα εργαλείο μάθησης στην εκπαίδευση. Ανακτήθηκε στις 22/04/2018 από http://aesop.iep.edu.gr/node/11764.
Eade, J. (2005). Η βίβλος του σκακιστή. Μτφ. Καισέρης Δ. Αθήνα: Σαββάλας.
Frey, K. (1986). H μέθοδος Project. Μτφ. Μάλλιου Κ. Θεσσαλονίκη: Αφοί Κυριακίδη.
Καίσαρης, Α. (2011). Τα πρώτα βήματα στο σκάκι. Αθήνα: Puplibook.
Κασπάροβ, Γ. (2008) Η ζωή είναι μια παρτίδα σκάκι. Μτφ. Μπαμπασάκης, Γιώργος-Ίκαρος. Αθήνα: Πατάκης.
King, D. (2004) Σκάκι. Από τις πρώτες κινήσεις μέχρι το ματ. Μτφ. Χούνου Ν. Αθήνα: Άγκυρα.
Κουρκουνάκης, Η. (1996). Σκάκι και σύγχρονη κοινωνία. Αθήνα: Δελφίνι.
Κουρκουνάκης, Η. ( 2005). Σκάκι για αρχάριους και όχι μόνο. Αθήνα: Διόπτρα.
Κωνσταντινόπουλος Σ. (2007). Η παιδαγωγική του παιχνιδιού. Θεσσαλονίκη: Αφοί Κυριακίδη.
Ματσαγγούρας, Η. (2000). Η ομαδοσυνεργατική διδασκαλία: «Γιατί», «Πώς», «Πότε» και «για Ποιους». Ανακοίνωση στο Διήμερο Επιστημονικό Συμπόσιο Παραρτήματος ΠΕΕ Μακεδονίας με θέμα «Η εφαρμογή της ομαδοκεντρικής διδασκαλίας – Τάσεις και εφαρμογές», Θεσσαλονίκη, 8-9 Δεκεμβρίου 2000 (7-21). Ανακτήθηκε στις 22/04/2018 από http://users.sch.gr/kliapis/matsF.pdf. Σιαπέρας Τ. (1990). Το σκάκι. Πλήρης ανάπτυξη της θεωρίας και η πρακτική της. Αθήνα: Αποσπερίτης.
Sibbing, E. & Wilgerden C. (2015). Μαθαίνοντας σκάκι. Μτφ. Βλάσσης Γ. Θεσ/νίκη: ΑΛΛΟΣΤΡΟΠΟΣ. ΥΠΕΠΘ, (2014). Ένταξη του σκακιού στο υποχρεωτικό πρόγραμμα του Δημοτικού Σχολείου. Αρ. Πρ.: 63859/Γ1/25-4-2014.