Βλαστάρης Κων/νος
Δ/ντής 16ου Δ, Σ. Καβάλας
kostasvb@yahoo.gr
Γαϊτανίδου Αθανασία
Δ/ντρια Π.Ε. Καβάλας
athanagaitan@gmail.com
Κώστα Αποστολία
Παιδαγωγικό Τμήμα, ΑΠΘ
apostoliaa@hotmail.gr
Περίληψη
Το σκάκι είναι ένα πνευματικό παιχνίδι που παίζεται εδώ και αιώνες και έχει συνδεθεί με εκπαιδευτικά οφέλη και την ανάπτυξη δεξιοτήτων. Η ανάπτυξη των μαθησιακών δεξιοτήτων του 21ου αιώνα – η κριτική σκέψη, η δημιουργικότητα, η επικοινωνία και η συνεργασία – είναι ζωτικής σημασίας, γιατί βοηθούν τους μαθητές/τριες να μαθαίνουν και αποτελούν σημαντικά εφόδια στη σύγχρονη ζωή. Σκοπός της παρούσης είναι να αναδείξει τη σημασία και τη συμβολή του σκακιού στην καλλιέργεια και την ανάπτυξη των μαθητών. Η αφηγηματική ανασκόπηση της βιβλιογραφίας αξιοποιείται ως μέθοδος για την επισκόπηση των μελετών που έχουν διερευνήσει τη σχέση μεταξύ του σκακιού και της ανάπτυξης των μαθησιακών δεξιοτήτων του 21ου αιώνα. Τα ευρήματα της έρευνας αναδεικνύουν σε μεγάλο βαθμό τη σημασία του σκακιού για την καλλιέργεια των προαναφερόμενων δεξιοτήτων, ενώ ακόμη και οι πιο κριτικές μελέτες – που εκφράζουν επιφυλάξεις – δεν αποκλείουν τον ρόλο του για την καλλιέργεια τους αλλά προτείνουν να υλοποιηθούν περισσότερες εμπειρικές μελέτες ώστε να διευκρινιστεί η διαβάθμιση, το μέγεθος και ο τρόπος της συμβολής του. Το συμπέρασμα είναι ότι το σκάκι μπορεί να συμβάλλει σημαντικά στην ανάπτυξη αυτών των δεξιοτήτων με την εφαρμογή κατάλληλων εκπαιδευτικών προγραμμάτων. Επίσης, διαπιστώνεται η ανάγκη υλοποίησης περαιτέρω έρευνών για τη διερεύνηση των μηχανισμών που καθορίζουν την επίδραση του πνευματικού παιχνιδιού για την καλλιέργεια – και το βαθμό ανάπτυξης – τόσο για όλο το εύρος των συγκεκριμένων δεξιοτήτων όσο και για κάθε μια ξεχωριστά.
Λέξεις-κλειδιά: σκάκι, μαθησιακές δεξιότητες 21ου αιώνα, κριτική σκέψη, επικοινωνία, συνεργασία, δημιουργικότητα
Α. Εισαγωγή
Το σκάκι είναι ένα παιχνίδι που παίζεται εδώ και αιώνες και έχει συνδεθεί με την ανάπτυξη γνωστικών ικανοτήτων και δεξιοτήτων. Η παρούσα μελέτη παρέχει μια επισκόπηση της βιβλιογραφίας σχετικά με τη σχέση μεταξύ του σκακιού και των μαθησιακών δεξιοτήτων του 21ου αιώνα. Η ανάδειξη της σημασίας και της συμβολής του σκακιού στην ανάπτυξη αυτών σχετίζεται με την εφαρμογή του, ως καινοτόμος εκπαιδευτική πρακτική, για την καλλιέργεια τους. Ο 21ος αιώνας χαρακτηρίζεται από ραγδαίες αλλαγές, οι οποίες έχουν δημιουργήσει την ανάγκη για πολίτες που διαθέτουν κριτική σκέψη, δημιουργικότητα και επικοινωνιακές, συνεργατικές δεξιότητες (Gut, 2010, Johnson, 2009). Οι δεξιότητες αυτές είναι απαραίτητες για την επιτυχία στον σημερινό κόσμο και αποτελούν, όλο και περισσότερο, στόχο των εκπαιδευτικών συστημάτων παγκοσμίως. Η αλλαγή των παραδοσιακών τρόπων διδασκαλίας και η ενσωμάτωση καινοτόμων παιδαγωγικών πρακτικών που υποστηρίζουν τη βιωματική μάθηση, την αλληλεπίδραση, τη διαθεματική προσέγγιση και αξιοποιούν τα Εργαστήρια Δεξιοτήτων, μπορεί να διευκολύνει την καλλιέργεια των δεξιοτήτων του 21ου αιώνα (Γκικοπούλου & Αξιομάκαρος, 2022). Μάλιστα για να αντιμετωπιστούν οι προκλήσεις της σύγχρονης εκπαίδευσης, θεωρούνται απαραίτητες για την καλλιέργεια των δεξιοτήτων του 21ου αιώνα (Κασιμάτη, 2014). Πρόσφατες ερευνητικές μελέτες έχουν διερευνήσει τη σχέση μεταξύ του σκακιού και της ανάπτυξης αυτών των δεξιοτήτων και υπάρχει μεγάλο ενδιαφέρον για τα πιθανά πλεονεκτήματα του σκακιού στην εκπαίδευση.
Β. Η αναγκαιότητα της ερευνητικής μελέτης
H μελέτη συμβάλλει στην κατεύθυνση ανάδειξης, της χρησιμότητας και της σημασίας αξιοποίησης του σκακιού ως ακόμη μιας, εκπαιδευτικής πρακτικής για την ανάπτυξη δεξιοτήτων του 21ου αιώνα. Τονίζει παράλληλα τη σημασία της προετοιμασίας των μαθητών για επιτυχία, σε έναν ραγδαία μεταβαλλόμενο κόσμο και την ανάγκη καινοτόμων εκπαιδευτικών πρακτικών. Το σκάκι μπορεί να παρέχει γνώσεις και να προσφέρει πρακτικές για την ενίσχυση της ανάπτυξης δεξιοτήτων και την αντιμετώπιση των προκλήσεων της σύγχρονης εκπαίδευσης. Η χρήση του σκακιού ως παιδαγωγικό εργαλείο αυξάνεται σε όλο τον κόσμο. Σύμφωνα με την έρευνα, σήμερα υπάρχουν 25.600.000 παιδιά που συμμετέχουν σε δραστηριότητες σκακιού στο σχολικό περιβάλλον (Hall & Nash, 2021). Η κίνηση αυτή έχει αναπτυχθεί προς διαφορετικές κατευθύνσεις ανάλογα με τους στόχους, το πλαίσιο και το αν κατευθύνεται από ομοσπονδίες, οργανισμούς, εταιρείες, σκακιστικούς συλλόγους, σχολεία ή ιδιώτες. Τα οφέλη του σκακιού στην εκπαίδευση είναι σημαντικά και υπάρχουν πολλές ενδείξεις ότι το σκάκι αναπτύσσει ακαδημαϊκές και γνωστικές δεξιότητες. Ένα νέο ακαδημαϊκό μάθημα με τίτλο «Εκπαίδευση μέσω του
σκακιού» στο Ινστιτούτο Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Jagiellonian στην Κρακοβία έχει ως στόχο να προετοιμάσει τους συμμετέχοντες για την εφαρμογή μαθημάτων σκακιού στην προσχολική και πρώιμη σχολική εκπαίδευση στο δημοτικό επίπεδο (Bylica, 2022). Στη χώρα μας, πρόσφατα, το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής ενέκρινε την πρόταση δύο εκπαιδευτικών προγραμμάτων για το Σχολικό Σκάκι, της Ελληνικής Σκακιστικής Ομοσπονδίας ώστε να υλοποιούνται στο πλαίσιο των Εργαστηρίων Δεξιοτήτων στο Δημοτικό Σχολείο(Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής, χ.χ.). Οι δεξιότητες μάθησης του 21ου αιώνα (4cs) που αναφέρονται στις δεξιότητες της κριτικής σκέψης, της επικοινωνίας, της συνεργασίας και της δημιουργικότητας, αποτελούν πρωταρχικό στόχο. Το σκάκι είναι ένα πνευματικό παιχνίδι που μπορεί να βοηθήσει στην ανάπτυξη αυτών των δεξιοτήτων, καθώς η διδασκαλία του αποτελεί ένα χρήσιμο εκπαιδευτικό εργαλείο (Βλαστάρης, 2018). Οι σύγχρονες παιδαγωγικές προσεγγίσεις δεν περιορίζονται μόνο στην κλασική εκμάθηση συγκεκριμένου περιεχομένου και προτείνουν την εκμάθηση γενικών δεξιοτήτων. Το σκάκι μπορεί να αποτελέσει ένα σημαντικό εργαλείο για το σκοπό αυτό. Επιτρέπει την ταυτόχρονη ανάπτυξη πολλών δεξιοτήτων που μπορούν να μεταφερθούν σε διάφορους τομείς της ζωής στον 21ο αιώνα. Το σκάκι είναι ένα ενεργό εργαλείο διδασκαλίας που οδηγεί σε ολοκληρωμένη απόκτηση και ανάπτυξη ανώτερων δεξιοτήτων, ως ανεξάρτητη μέθοδο μάθησης, και σε υψηλότερα κίνητρα για συμμετοχή και εργασία. Το σκάκι αποτελεί ένα εργαλείο για την ανάπτυξη δεξιοτήτων του 21ου αιώνα (Krivec, 2022).
Γ. Μεθοδολογία
Η αφηγηματική βιβλιογραφική ανασκόπηση χρησιμοποιείται ώστε η έρευνα να προσεγγίσει τη σχέση του σκακιού με την ανάπτυξη των συγκεκριμένων δεξιοτήτων του 21ου αιώνα που αποτελεί τον σκοπό της παρούσης. Η μέθοδος περιλαμβάνει μια ολοκληρωμένη επισκόπηση της βιβλιογραφίας μελετών, θεωριών και εννοιών για το συγκεκριμένο θέμα, συνοψίζει και συνθέτει τα ευρήματα από διάφορες πηγές ώστε να απαντηθεί το ερευνητικό ερώτημα, δηλαδή αν το σκάκι μπορεί να υποστηρίξει την καλλιέργεια των δεξιοτήτων του 21ου αιώνα. Συγκεκριμένα, εξετάζεται η σύνδεση του σκακιού με καθεμιά δεξιότητα και η βιβλιογραφική έρευνα περιλαμβάνει τη συγκέντρωση, την ταξινόμηση, την κριτική εξέταση, τη σύνθεση και τη σύνοψη της βιβλιογραφίας, συμπεριλαμβανομένων άρθρων περιοδικών και εγχειριδίων, για το συγκεκριμένο θέμα.
Δ. Η συμβολή του σκακιού στην ανάπτυξη των μαθησιακών δεξιότητες του 21ου αιώνα
Oι μαθησιακές δεξιότητες μάθησης του 21ου αιώνα, γνωστές και ως τα “4cs”, που περιλαμβάνουν την κριτική σκέψη, την επικοινωνία, τη συνεργασία και τη δημιουργικότητα, προσδιορίζουν σε μεγάλο βαθμό τη στοχοθεσία των σύγχρονων προγραμμάτων εκπαίδευσης (Partnership for 21st Century Learning, 2015).
Η συμβολή του σκακιού, όπως προαναφέρθηκε, προσεγγίζεται σε σχέση με την καλλιέργεια όλων των δεξιοτήτων. Όσον αφορά την καλλιέργεια της κριτικής σκέψης εξετάζεται αν το σκάκι βοηθά στην κριτική προσέγγιση, στην ανάλυση και την επίλυση προβλημάτων. Σε σχέση με τη δημιουργικότητα, διερευνάται αν αναπτύσσεται, η φαντασία και η καινοτομία. Σε σχέση με τη συνεργασία μελετάται εάν οι συμμετέχοντες μοιράζονται, αξιοποιούν και επωφελούνται από τις γνώσεις και τις δεξιότητες της κοινότητάς τους. Επίσης, όσον αφορά την επικοινωνία ερευνάται αν το σκάκι συμβάλλει σε μια επιτυχημένη συνεργασία και στην αλληλεπίδραση για την αξιοποίηση διάφορων δεξιοτήτων και ικανοτήτων προς όφελος των εμπλεκομένων.
Δ.1 Κριτική σκέψη
Ένας από τους βασικούς στόχους της εκπαίδευσης είναι να διδάξει στα παιδιά να σκέφτονται κριτικά και το σκάκι αποτελεί ένα εξαιρετικό εργαλείο για ανάπτυξη της κριτικής σκέψης (Marjoram, 1987, Mefoh Philip, & Ugwu Lawrence, 2014). Eρευνητικές μελέτες που εξέτασαν τις επιδράσεις της διδασκαλίας του σκακιού στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης και των δεξιοτήτων επίλυσης προβλημάτων διαπίστωσαν πως οι μαθητές/τριες που διδάχτηκαν σκάκι παρουσίασαν σημαντική βελτίωση στις ικανότητες κριτικής σκέψης σε σύγκριση με τους μαθητές/τριες που δεν το διδάχτηκαν (Dauvergne, 2000, Milat, 1997). Το σκάκι μάλιστα διαπιστώνεται ότι μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εκπαιδευτικό εργαλείο για τη βελτίωση των δεξιοτήτων κριτικής σκέψης αλλά ακόμη και για τη βελτίωση των μαθηματικών επιδόσεων (Berkley, 2012).
Το σκάκι συμβάλλει στην καλλιέργεια της κριτικής σκέψης μέσα από ένα μεγάλο πλέγμα ενεργειών που αφορούν το ίδιο παιχνίδι. Συγκεκριμένα, η ενασχόληση με το σκάκι «απαιτεί» από τα παιδιά να σκέφτονται και να παίρνουν αποφάσεις που βασίζονται σε προσεκτική αξιολόγηση των διαφόρων κινήσεων και λαμβάνοντας – παράλληλα – υπόψη τις συνέπειές τους (Marjoram, 1987). Επίσης, κατά τη διάρκεια του παιχνιδιού τα παιδιά επιλύουν προβλήματα που προκύπτουν κατά την εξέλιξη του, εστιάζουν και αναλύουν τη «θέση» που προκύπτει στη σκακιέρα μετά από κάθε κίνηση και υπολογίζουν τις επόμενες κινήσεις. Ακόμη, παίζοντας, έχουν την ευκαιρία να διακρίνουν τακτικά μοτίβα κινήσεων, να προβλέπουν τις κινήσεις του αντιπάλου τους και γενικά να εφαρμόζουν τη στρατηγική τους, να αναστοχάζονται κι αν χρειαστεί να αναπροσαρμόζουν τα σχέδιά τους μαθαίνοντας μέσα από τα λάθη τους (Milat, 1997). Ο Meyers (2005) αναφέρει ότι – μέσα από αυτές τις διαδικασίες -το σκάκι ενισχύει τη μάθηση, καθώς βελτιώνει την ικανότητα του μαθητή να εστιάζει, να οπτικοποιεί, να σχεδιάζει, να ζυγίζει, να αναλύει συγκεκριμένα και να σκέφτεται αφηρημένα. Ομοίως, ο Ferguson (2006) αναφέρει ότι το σκάκι βελτιώνει τη μάθηση, αφού το σκάκι βελτιώνει τη λογική σκέψη (Karakus, 2023). Συνολικά, το σκάκι αποτελεί κίνητρο για σκέψη και τα ενθαρρύνει τα παιδιά να σκέφτονται κριτικά, να αναλύουν καταστάσεις, να σχεδιάζουν και να κάνουν στρατηγικές επιλογές. Αυτές οι γνωστικές δεξιότητες ξεπερνούν τα όρια τη σκακιέρας και συνοδεύουν τα παιδιά σε διάφορες πτυχές της ακαδημαϊκής και προσωπικής τους ζωής (Gao, 2021). Οι Watson-Glaser (1964) αξιολόγησαν την αξία του σκακιού ως εργαλείο μάθησης και απέδειξαν με συντριπτικό τρόπο ότι το σκάκι βελτίωσε τις δεξιότητες κριτικής σκέψης, σημειώνοντας μάλιστα, πως κατά τη διάρκεια μιας παρτίδας ένας παίκτης πρέπει να διαμορφώσει ένα σχέδιο επίθεσης ή άμυνας κι αυτό ακριβώς αποτελεί τον ορισμό της κριτικής σκέψης. Μάλιστα αποδείχτηκε με συντριπτική πλειοψηφία ότι το σκάκι βελτίωσε τις δεξιότητες κριτικής σκέψης περισσότερο από τις άλλες μεθόδους καλλιέργειάς της (Milat, 1997).
Δ.2 Δημιουργικότητα
Τα ευρήματα πολλών μελετών δείχνουν ότι το σκάκι είναι αποτελεσματικό στην ανάπτυξη δεξιοτήτων δημιουργικής σκέψης σε χαρισματικούς και μη χαρισματικούς μαθητές/τριες (Sahin, et al., 2017). Το σκάκι μπορεί να ενεργοποιήσει τη δημιουργική λειτουργία του εγκεφάλου μας καθώς αποτελεί πρόκληση για τον εγκέφαλο και διεγείρει τόσο το αριστερό όσο και το δεξί ημισφαίριο του, αναπτύσσοντας τόσο τη λογική όσο και την πρωτοτυπία και τη δημιουργικότητα που αποτυπώνεται στο παιχνίδι (Gaut, 2003). Ο Sigirtmac (2016) διεξήγαγε μια μελέτη για να διερευνήσει κατά πόσο η προπόνηση στο σκάκι έχει επιπτώσεις στη δημιουργικότητα και στις δεξιότητες θεωρίας του νου των παιδιών και τα αποτελέσματα δείχνουν ότι οι βαθμολογίες των παιδιών που είχαν προπονηθεί στο σκάκι βρέθηκαν υψηλότερες από τις βαθμολογίες των άλλων παιδιών, τόσο στα τεστ δημιουργικής σκέψης όσο και στα τεστ θεωρίας του νου, ενώ η διαφορά μεταξύ των βαθμολογιών αυτών των παιδιών βρέθηκε επίσης στατιστικά σημαντική. Οι ερευνητές καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι η συστηματική εκπαίδευση στο σκάκι ενσταλάζει στο παιδί την ικανότητα να σκέφτεται με αποκλίνουσα και δημιουργική σκέψη (Joseph, et al, 2017). Τα παιδιά αναπτύσσουν την ικανότητα να φαντάζονται μελλοντικές θέσεις και να αξιολογούν πιθανές κινήσεις, ενισχύοντας τις ικανότητες δημιουργικής οπτικοποίησης (Gao et al., 2019). Οι συνδυασμοί στην εξέλιξη του παιχνιδιού και οι γρίφοι για να βρεθεί ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για την ολοκλήρωση του παιχνιδιού ενισχύουν τη δημιουργικότητα του παιδιού. Το ίδιο ισχύει και για τον στρατηγικό σχεδιασμό που απαιτεί δημιουργικότητα, η οποία με την πάροδο του χρόνου καθώς διαμορφώνεται και εμπλουτίζεται με πρωτοτυπία, προσδίδει στους παίκτες κι ένα προσωπικό ύφος παιχνιδιού.
Το σκάκι αποτελεί πηγή έμπνευσης – διαχρονικά – στο χώρο των τεχνών και η διαθεματική του προσέγγιση δίνει τη δυνατότητα στα παιδιά να εκφράσουν τη δημιουργικότητά τους στη ζωγραφική, την γλυπτική, την τέχνη του κολάζ κλπ, αποτυπώνοντας έργα που σχετίζονται με το σκάκι. Επίσης, το σκάκι ενέπνευσε πολλούς λογοτέχνες για τη συγγραφή σπουδαίων έργων και αντίστοιχα εμπνέει τα παιδιά ώστε να φτιάχνουν προφορικές, γραπτές πραγματικές ή φανταστικές ιστορίες, που περιγράφουν τις παρτίδες τους (Root, 2006). Συνολικά, το σκάκι με την πολυπλοκότητα του, ωθεί τα παιδιά να σκέφτονται δημιουργικά, να αναλύουν καταστάσεις να βρίσκουν πρωτότυπες λύσεις και να δημιουργούν ευφάνταστα έργα. Η εμπλοκή του σκακιού στην εκπαίδευση αποτελεί ένα ουσιαστικό βήμα για
8ο Πανελλήνιο Συνέδριο ” Εκπαίδευση και Πολιτισμός στον 21ο αιώνα”
αναπτυγμένη φαντασία και δημιουργικότητα (Tanajan et al, 2021). Γενικά, το σκάκι έχει αποδειχθεί ότι ενισχύει τη δημιουργικότητα (Ferguson, 1988, McDonald, 2000).
Δ.3 Επικοινωνία
Οι Stojic και Stankovic (2015) διερεύνησαν τη σχέση μεταξύ του παιχνιδιού σκακιού και της ανάπτυξης δεξιοτήτων συνεργασίας και επικοινωνίας. Διαπίστωσαν ότι το παιχνίδι σκακιού σε ομαδικό πλαίσιο βελτίωσε την ικανότητα των μαθητών να εργάζονται συνεργατικά και να επικοινωνούν αποτελεσματικά με άλλους.
Το σκάκι μπορεί να καλλιεργήσει επικοινωνιακές δεξιότητες στα παιδιά μέσω διαφόρων μηχανισμών και αλληλεπιδράσεων κατά τη διάρκεια του παιχνιδιού (McEwan & Gutwin, 2016). Το σκάκι ως πνευματικό άθλημα προωθεί την επικοινωνία μέσα σε ένα πλαίσιο ευγενούς άμιλλας και σεβασμού, καθώς τα παιδιά μαθαίνουν να αναγνωρίζουν τις καλές κινήσεις και να ανταλλάσουν χειραψία στην αρχή, αλλά και στο τέλος του παιχνιδιού. Η επικοινωνία των παιδιών ενισχύεται από την ανάλυση και τη συζήτηση των παρτίδων μετά το παιχνίδι ή ακόμη και με τη συζήτηση των λαθών με τους αντιπάλους ή τους εκπαιδευτές. Πέρα από την επικοινωνία σε προφορικό επίπεδο το σκάκι περιλαμβάνει την παρατήρηση των εκφράσεων του άλλου παίκτη και απαιτεί την κατανόηση της οπτικής γωνίας του και την πρόβλεψη των κινήσεών του, γεγονός που προάγει την ενσυναίσθηση (Dib & Mats, 2023).
Το σκάκι παρέχει ευκαιρίες στα παιδιά να αλληλοεπιδρούν με συνομηλίκους που μοιράζονται κοινά ενδιαφέροντα και να συζητούν τις εμπειρίες τους με μέλη της οικογένειας, φίλους ή με διαδικτυακές κοινότητες σκακιού. Ακόμη, το σκάκι προάγει την επικοινωνία δημιουργώντας ένα περιβάλλον όπου τα παιδιά εμπλέκονται ενεργά με τους άλλους, εκφράζουν τις ιδέες τους και αναλύουν τις στρατηγικές των αντιπάλων τους. Το σκάκι μπορεί να θεωρηθεί ότι λειτουργεί ως ένας δίαυλος επικοινωνίας, «ενώνοντας» παιδιά διαφορετικών φύλων, ηλικιών και εθνοτήτων καθώς η δομημένη φύση του παιχνιδιού ενθαρρύνει τις στοχαστικές αλληλεπιδράσεις που οδηγούν στη βελτίωση των επικοινωνιακών δεξιοτήτων των παιδιών (Jankovic & Novak, 2019).
Δ.4 Συνεργασία
Το σκάκι μπορεί να προωθήσει τη συνεργασία μεταξύ των παιδιών με διάφορους τρόπους, κι αυτό το καθιστά ένα εξαιρετικό εργαλείο για την προώθηση της ομαδικότητας και των δεξιοτήτων συνεργασίας, η οποία είναι ζωτικής σημασίας για την ευημερία των παιδιών (Dib & Mats, 2023). Το σκάκι στο σύνολο του, παρέχει ένα ελκυστικό πεδίο δράσεων που δίνει τη δυνατότητα στα παιδιά να συνεργάζονται και να μαθαίνουν το ένα από το άλλο. Μέσω μάλιστα του ομαδικού παιχνιδιού, των αλληλεπιδράσεων μεταξύ συνομηλίκων και ενός κατάλληλου και υποστηρικτικού περιβάλλοντος, το σκάκι ως παιχνίδι προάγει και ενθαρρύνει τη συνεργασία (Tanajan et al., 2021).
Τα παιδιά μπορούν να παίξουν σκάκι σε ομάδες, όπου συνεργάζονται με τους συνεργάτες τους για να συζητούν, να διαπραγματεύονται ιδέες και να καταστρώνουν κοινή στρατηγική, τη συνεργατική λήψη αποφάσεων, συνεργαζόμενα για έναν κοινό στόχο. Τα παιδιά, ακόμη και όταν πρόκειται για ατομικό επίπεδο παιχνιδιών, συνεργάζονται μελετώντας κι αναλύοντας παρτίδες, αντίστοιχα, πριν και μετά τους αγώνες. Επίσης, ανταλλάσσουν απόψεις, προτάσεις και ιδέες για το παιχνίδι κάνοντας συζητήσεις για τις στρατηγικές και τις απόψεις τους με άλλους παίκτες, φίλους, δασκάλους ή ακόμα και τους γονείς τους. Η συμμετοχή σε σκακιστικούς συλλόγους ή τουρνουά προάγει ακόμη περισσότερο την αλληλεπίδραση, καθώς επιτρέπει στα παιδιά να αλληλεπιδρούν με άλλους παίκτες που μοιράζονται το πάθος τους για το παιχνίδι και εντάσσονται έτσι σε μια μεγάλη σκακιστική κοινότητα που προάγει τη συνεργασία και την ευγενή άμιλλα. Σύμφωνα με έρευνα που έγινε το 2012 από την YouGov, παγκόσμια εταιρεία κοινής γνώμης και από το Ηνωμένο Βασίλειο, οι σκακιστές αποτελούν πλέον μια από τις μεγαλύτερες κοινότητες στον κόσμο (Jankovic & Novak, 2019).
Ε. Κριτικές μελέτες και περιορισμοί
Πολλά οφέλη του σκακιού έχουν ερευνηθεί και διαπιστωθεί με την πάροδο του χρόνου. Αρκετές μελέτες αποδεικνύουν τη σημασία του σκακιού στην ανάπτυξη διαφόρων δεξιοτήτων (Nanu, et al. 2023). Παρ’ όλα αυτά, στην πορεία των ερευνών δεν απουσιάζουν και οι κριτικές μελέτες που εκφράζουν επιφυλάξεις κυρίως όσον αφορά το μέγεθος των οφελών από τη διδασκαλία του σκακιού στην ανάπτυξη των δεξιοτήτων. Οι Gobet & Campitelli, (2006) υποστηρίζουν ότι υπάρχει διαφορά μεταξύ των ισχυρών ισχυρισμών που συναντάμε συχνά στη βιβλιογραφία για το σκάκι και στα ευρήματα περιορισμένου αριθμού μελετών. Τα υπάρχοντα στοιχεία φαίνεται να δείχνουν ότι τα πιθανά αποτελέσματα της προαιρετικής διδασκαλίας σκακιού εξακολουθούν να αποτελούν ένα ανοιχτό ερώτημα, ότι η υποχρεωτική διδασκαλία δεν συνιστάται, καθώς μειώνει τα κίνητρα, και ότι η διδασκαλία σκακιού είναι περισσότερο επωφελής στην αρχή, αφού τα οφέλη μειώνονται καθώς βελτιώνεται η σκακιστική ικανότητα και αυτό λόγω αύξησης της αναγκαίας εξάσκησης και της εξειδίκευσης της απαιτούμενης γνώσης. Οι Gobet et al., (2004) υποστήριξαν ότι τα συμπεράσματα αυτά συνάδουν με την άποψη του De Groot (1977, 1978) ότι τα εκπαιδευτικά οφέλη της διδασκαλίας σκακιού είναι πιθανότατα κέρδη μικρότερου επιπέδου, όπως η βελτίωση της προσοχής, της συγκέντρωσης και του ενδιαφέροντος για μάθηση. Ο Puddephatt (2008), εστιάζει την κριτική του σε ορισμένους μηχανισμούς που – αν και εντοπίζονται και σε άλλα αθλήματα- λειτουργούν στον κόσμο του σκακιού και δυσχεραίνουν τη συνεργασία, όπως η μειωμένη λεκτική επικοινωνία κατά τη διάρκεια των αγώνων, ο εγκλωβισμός σε μια συμβολική δομή και η αίσθηση ανωτερότητας. Παράλληλα όμως, οι κριτικές μελέτες επισημαίνουν πως θα ήταν κρίμα να μείνει ανεκμετάλλευτη η ευκαιρία που προσφέρει το σκάκι στην ανάπτυξη δεξιοτήτων στα παιδιά αλλά και στην κοινωνία (Gobet, & Campitelli, 2006). Επιπλέον, αυτό που αποτελεί κοινή συνισταμένη των κριτικών μελετών είναι η απαιτούμενη αύξηση της ποιότητας και της ποσότητας των εμπειρικών μελετών για να προσδιοριστεί ο βαθμός, στον οποίο η απόκτηση σκακιστικής εμπειρίας διευκολύνει ή ενισχύει την απόκτηση δεξιοτήτων από τους μαθητές/τριες/τριες ( Sala, & Gobet, 2016).
ΣΤ. Πρακτικές εφαρμογές και προτάσεις
Η αξιοποίηση του σκακιού στην εκπαίδευση μπορεί να διευκολύνει την καλλιέργεια των δεξιοτήτων του 21ου αιώνα, ως μια καινοτόμα εκπαιδευτική πρακτική σε συνδυασμό όμως με την αντίστοιχη επιμόρφωση των εκπαιδευτικών. Το σκάκι έχοντας ως συγκριτικό πλεονέκτημα το ότι είναι παιχνίδι, διασφαλίζει ότι ενισχύονται τα κίνητρα συμμετοχής, το ενδιαφέρον των παιδιών, η αλληλεπίδραση η συγκέντρωση, η «δέσμευσή» τους και τη χαρά της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Τα Εργαστήρια Δεξιοτήτων που έχουν ενταχθεί στο αναλυτικό πρόγραμμα προσφέρονται για την ενσωμάτωση του σκακιού στην εκπαιδευτική πρακτική. Οι εκπαιδευτικοί μπορούν να διαμορφώσουν το δικό τους σχέδιο δράσης ή να αξιοποιήσουν – αυτούσια ή μερικώς – στα σχέδια δράσης τους, τα δύο προαναφερθέντα εγκεκριμένα, από το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής, εκπαιδευτικά προγράμματα της Ε.Σ.Ο. για το σχολικό σκάκι, τα οποία παρέχουν θεωρητική στήριξη και αναλυτική περιγραφή των δραστηριοτήτων (Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής, χ.χ.). Το 1ο πρόγραμμα με κωδικό (553) έχει τίτλο «Σκάκι και φαντασία» και αφορά μαθητές/τριες/τριες Νηπιαγωγείου, Α΄ και Β΄ Δημοτικού. Το 2ο έχει κωδικό (552), με τίτλο «Σκάκι, ένα παιχνίδι στρατηγικής και Μαθηματικών, ένα παιχνίδι για όλους» και αφορά μαθητές/τριες και μαθήτριες των Δ΄, Ε΄ και Στ΄ τάξεων του Δημοτικού Σχολείου, στη θεματική “Δημιουργώ Καινοτομώ – Δημιουργική Σκέψη και Πρωτοβουλία” (Ελληνική Σκακιστική Ομοσπονδία, 2023). Η εφαρμογή των προγραμμάτων δεν προϋποθέτει τη γνώση του πνευματικού αθλήματος από τους εκπαιδευτικούς. Αντίστοιχο πρόγραμμα κατατέθηκε από την Ε.Σ.Ο. και για τους μαθητές/τριες/τριες του Γυμνασίου με τίτλο «Σκάκι, ένα εκπαιδευτικό και δημιουργικό παιχνίδι για όλους τους μαθητές/τριες Γυμνασίου». Σε κάθε περίπτωση εφαρμογής, όποιου προγράμματος σχεδιασθεί ή επιλεχθεί, είναι σημαντικό να διασφαλιστεί η διαθεματική προσέγγιση κι ένα ευχάριστο περιβάλλον μάθησης, με συνεργατικό πνεύμα που θα δίνει έμφαση περισσότερο στην διαδικασία μάθησης και όχι στο αγωνιστικό αποτέλεσμα.
Η. Συμπεράσματα
Το σκάκι μπορεί να βοηθήσει στην ανάπτυξη των δεξιοτήτων 4Cs, αποτελώντας ένα πολύτιμο εκπαιδευτικό εργαλείο που αξιοποιεί τα στρατηγικά πλεονεκτήματα του παιχνιδιού στην εκπαίδευση, ενεργοποιώντας τα κίνητρα για συμμετοχή και ενισχύοντας τη νοητική συγκέντρωση που αποτελούν σημαντικά στοιχεία για την εφαρμογή του στα σχολεία (Seirawan, 1994). Συνολικά, η βιβλιογραφία καταδεικνύει ότι το σκάκι, ως καινοτόμος εκπαιδευτική πρακτική, μπορεί να έχει θετικά αποτελέσματα στην ανάπτυξη των μαθησιακών δεξιοτήτων του 21ου αιώνα, συμπεριλαμβανομένης της κριτικής σκέψης, της δημιουργικότητας, της επικοινωνίας και της συνεργασίας. Ωστόσο, χρειάζεται περισσότερη έρευνα για να διερευνηθούν οι μηχανισμοί που διέπουν τις επιδράσεις που έχει το σκάκι και η διδασκαλία του στην εκπαιδευτική διαδικασία και να καθοριστούν οι πιο αποτελεσματικοί τρόποι ενσωμάτωσης του.
Βιβλιογραφία
Berkley, D. K. (2012). The impact of chess instruction on the critical thinking ability and mathematical achievement of developmental mathematics students. Morgan State University.
Bylica, J. (2022). Education through chess – initial evaluation of a brand new academic course. In INTED 2022 Proceedings (pp. 5307-5312). IATED.
Dauvergne, P. (2000). The case for chess as a tool to develop our children’s minds. Retrieved May, 18, 2004.
Dib, J., & Mats, D. (2023). Checkmate for Children: A Review of Supporting Chess in the Classroom. Journal of Education Research, 4(2), 525-530.
Ferguson, R. (1988). Chess in education. Research summary. In The benefits of chess in education (A collection of studies and papers on chess and education). Retrieved from http://www. psmcd. ca/wrcc/Benefits% 20of% 20chess_screen. pdf.
Ferguson, R. C. (2006). Teacher’s guide: Research and benefits of chess. New Windsor, NY: United States Chess Federation. Retrieved January, 3, 2007.
Gaut, B. (2003). Creativity and imagination. The creation of art, 148-173.
Gut, D. M. (2010). Integrating 21st century skills into the curriculum. In Bringing schools into the 21st century (pp. 137-157). Dordrecht: Springer Netherlands. Gao Q., Feng Y., Chen W., Ping X. (2021). Does perceived chess skills mediate the relationship between fluid intelligence and academic performance? J. Psychol. Afr. 31, 56–60. doi: 10.1080/14330237.2020.1871220 [CrossRef] [Google Scholar]
Gao, Q., Chen, W., Wang, Z., & Lin, D. (2019). Secret of the masters: Young chess players show advanced visual perspective taking. Frontiers in Psychology, 10, 2407.
Gobet, F., & Campitelli, G. (2006). Educational benefits of chess instruction. In A critical review. In T. Redman (Ed.), Chess and education. Selected essays from the Koltanowski Conference (pp. 124-143).
Hall, J. & Nash, J. (2021). FIDE-ECU Chess in Schools Survey Report. Retrieved from https://chessineducation.org/wp-content/uploads/2021/06/FIDE-ECU-Survey-Final-Report-rev.pdf
Karakus, G. (2023) “Chess and Education,” Educational Considerations: Vol. 49: No. 2. https://doi.org/10.4148/0146-9282.2365
Jankovic, A., & Novak, I. (2019). Chess as a powerful educational tool for successful people. In 7th International OFEL Conference on Governance, Management and Entrepreneurship: Embracing Diversity in Organisations. April 5th-6th, 2019, Dubrovnik, Croatia (pp. 425-441). Zagreb: Governance Research and Development Centre (CIRU).
Johnson, P. (2009). The 21st century skills movement. Educational Leadership, 67 (1), 11.
8ο Πανελλήνιο Συνέδριο ” Εκπαίδευση και Πολιτισμός στον 21ο αιώνα”
Joseph, E., Manoharan, S., Easvaradoss, V., & Chandran, D. (2017). A Study on the Impact of Chess Training on Creativity of Indian School Children. In CogSci.
Krivec, J. (2022) Chess as a Tool for Developing 21st Century Skills with a Deliberate Practice Approach. INFORMACIJSKA DRUŽBA–IS 2022, 27.
McDonald, P. S. (2000). The benefits of chess in education. Retrieved from website: ajedrez21. com (http://www. ajedrez21. com/circulares/descargas/BenefitsOfChessInEducation. pdf).
McEwan, G., & Gutwin, C. (2016). Chess as a conversation: Artefact-based communication in online competitive board games. Proceedings of the 19th International Conference on Supporting Group Work. New York, NY, USA: ACM.
Mefoh Philip, C., & Ugwu Lawrence, E. (2014). Game of chess enhances critical thinking in school children: New Challenge for educators and parents.
Marjoram, D (1987). Chess and Gifted Children. Gifted Education- International, 5, n(1), 48-51.
Nanu, C. C., Coman, C., Bularca, M. C., Mesesan-Schmitz, L., Gotea, M., Atudorei, I., … Negrila, I. (2023). The role of chess in the development of children-parents’ perspectives. Frontiers in Psychology, 14. doi:10.3389/fpsyg.2023.1210917
Milat, M. (1997). The role of chess in modern education. Dostopno na: https://www. chesshouse. com/role_of_chess_in_modern_education_a/111. htm (pridobljeno 28.2. 2016).
Puddephatt, A. J. (2008). Incorporating ritual into greedy institution theory: The case of devotion in amateur chess. The Sociological Quarterly, 49(1), 155–1800,,,,,,,,. doi:10.1111/j.1533-8525.2007.00110.x
Root, A. W. (2006). Children and chess: A guide for educators. Bloomsbury Publishing USA.
Sala, G., & Gobet, F. (2016). Do the benefits of chess instruction transfer to academic and cognitive skills? A meta-analysis. Educational Research Review, 18, 46-57.
Seirawan, Yasser (1994). Scholastic Chess – Feel the Buzz? Inside Chess, 5, n(4), 3-4
Sigirtmac, A. D. (2016). An Investigation on the Effectiveness of Chess Training on Creativity and Theory of Mind Development at Early Childhood. Educational Research and Reviews, 11(11), 1056-1063.
Tanajan, K., Melkonyan, N., & Movsisyan, S. (2021). Chess as a social value. Main Issues Of Pedagogy And Psychology, 8(1), 32-37.
Watson, G., & Glaser, E. M. (1964). Watson-glaser critical thinking appraisal manual. Harcourt Brace & World.
Ελληνική Βιβλιογραφία
Βλαστάρης, Κ. (2018) Το σκάκι: Ένα παιχνίδι… μάθημα. Στο Εκπαίδευση στον 21ο αιώνα: Αναζητώντας την καινοτομία, την τέχνη, τη δημιουργικότητα: 3ο Πανελλήνιο Συνέδριο του Μουσείου Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης του ΕΚΕΔΙΣΥ, της Παιδαγωγικής Εταιρείας Ελλάδος, του Ελληνικού Τμήματος της ΙΒΒΥ-Κύκλος του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου και της Σχολής Μωραΐτη, 20- 22 Απριλίου 2018. Αθήνα. http://ekedisy.gr/praktika-3ou-synedrioy/
Γκικοπούλου, Ο., & Αξιομάκαρος, Β. (2022). Ανάπτυξη των Δεξιοτήτων του 21ου αιώνα στο Δημοτικό Σχολείο. Εκπαιδευτικός Κύκλος, 10(3). Ανακτήθηκε 30 Ιουνίου 2023, από https://journal.educircle.gr/el/arxeio-tefxon/proigoymena-teyxi/10-2022/10-3-2022
Ελληνική Σκακιστική Ομοσπονδία. (27 Ιανουαρίου 2023). Το Σκάκι μπαίνει στο Σχολείο! Εγκρίθηκε από το ΙΕΠ η πρόταση της ΕΣΟ. Ανακτήθηκε 1 Σεπτεμβρίου 2023, από Ελληνική Σκακιστική Ομοσπονδία: https://www.chessfed.gr/archives/11617
Κασιμάτη, Κ. (2014). Αυθεντικό πλαίσιο μάθησης και αξιολόγησης για την καλλιέργεια δεξιοτήτων του 21ου αιώνα. Στο Αικ. Κασιμάτη & Μ. Αργυρίου, (Επιμ.). Πρακτικά 5ου Διεθνούς συνεδρίου Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Τάσεις στην Εκπαίδευση: Οι επιρροές τους στο Ελληνικό Εκπαιδευτικό Σύστημα, Τόμος Α, 17-20. Αθήνα 26-28 Σεπτεμβρίου 2014. Αθήνα: ΑΣΠΑΙΤΕ-ΕΕΜΑΠΕ.
Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής. (χ.χ.). Προγράμματα & Εφαρμογές Εργαστηρίων από την Πιλοτική Εφαρμογή & Νέες προτάσεις Φορέων. Ανακτήθηκε 1 Σεπτεμβρίου 2023, από Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής:
https://elearning.iep.edu.gr/study/mod/folder/view.php?id=107789&forceview=1